Hipofiz vəzi beynin əsasında yerləşən və bir çox hormonların istehsalına nəzarət edən vəzidir. Panhipopituitarizm zamanı hipofizin hormonları çatışmır, bu da qalxanabənzər vəzi, böyrəküstü vəzilər və cinsiyyət vəzilərinin fəaliyyətinin zəifləməsinə səbəb olur. Əsas əlamətləri halsızlıq, yorğunluq, çəki dəyişikliyi, aşağı təzyiq, cinsi istəyin azalması və menstruasiya pozuntularıdır. Həkim hormon analizləri və lazım gəldikdə MRT müayinəsi ilə diaqnoz qoyur, çatışmayan hormonların əvəzedici müalicəsini təyin edir.

Prolaktinoma hipofizdə prolaktin hormonunu artıq istehsal edən xoşxassəli şişdir. Qadınlarda menstruasiya pozuntusu, süd ifrazı və hamilə qala bilməmə, kişilərdə isə cinsi istəyin azalması və qısırlıq müşahidə oluna bilər. Bəzən baş ağrısı və görmə pozuntuları da yarana bilər. Diaqnoz prolaktin analizi və hipofizin MRT müayinəsi ilə qoyulur, müalicə əsasən dərman preparatları ilə aparılır və yaxşı nəticə verir.

Kuşinq xəstəliyi hipofizdəki şiş nəticəsində böyrəküstü vəzilərin həddindən artıq kortizol istehsal etməsidir. Üzün yuvarlaqlaşması, bədənin mərkəzi hissəsində piylənmə, dəridə bənövşəyi çatlar, yüksək qan təzyiqi, qan şəkərinin artması və əzələ zəifliyi ilə özünü göstərir. Həkim qan və sidikdə kortizol səviyyəsini yoxlayır, MRT müayinəsi aparır və xəstəliyin səbəbinə uyğun müalicə planı hazırlayır.

Akromeqaliya yetkin yaşda böyümə hormonunun həddindən artıq ifrazı nəticəsində əl, ayaq, çənə və üz cizgilərinin böyüməsi ilə özünü göstərən xəstəlikdir. Oynaq ağrıları, tərləmə, baş ağrıları, xorultu və ürək-damar problemləri müşayiət edə bilər. Xəstəlik tədricən inkişaf etdiyindən gec aşkarlanır. Diaqnoz hormon analizləri və hipofiz MRT-si ilə qoyulur, müalicə dərman, cərrahi və ya şüa üsulları ilə aparılır.

Diabetes insipidus orqanizmdə su balansını tənzimləyən antidiuretik hormonun çatışmazlığı və ya təsirsizliyi nəticəsində yaranır və qan şəkəri ilə əlaqəli deyil. Əsas əlamətləri həddindən artıq susuzluq və bol, seyrək rəngli sidik ifrazıdır, bu da susuzlaşmaya səbəb ola bilər. Həkim sidik və qan analizləri, lazım gəldikdə xüsusi funksional testlər aparır. Müalicə hormon əvəzedici preparatlar və su rejiminin nəzarəti ilə həyata keçirilir.

Guatr qalxanabənzər vəzinin ölçücə böyüməsidir və çox vaxt yodun çatışmazlığı, iltihab və ya hormonal pozuntularla əlaqədardır. Boyunda şişkinlik, udma zamanı narahatlıq, boğazda sıxılma hissi və bəzən səs dəyişikliyi ilə özünü göstərə bilər. Həkim ultrasəs müayinəsi və hormon analizləri ilə vəzin ölçüsünü və funksiyasını qiymətləndirir, müalicə planını bunun əsasında müəyyən edir.

Hipertireoz qalxanabənzər vəzinin həddindən artıq hormon istehsal etməsidir və maddələr mübadiləsinin sürətlənməsinə səbəb olur. Ürək döyüntüsü, əsəbilik, tərləmə, çəki itkisi, əllərdə titrəmə və yorğunluq müşahidə olunur. Ən çox rast gəlinən səbəb Bazedov (Qreyvs) xəstəliyidir. Müalicə dərman preparatları, radioaktiv yod və ya cərrahi üsullarla aparılır, seçim xəstəliyin səbəbinə görə həkim tərəfindən müəyyən edilir.

Hipotireoz qalxanabənzər vəzinin hormonlarının çatışmazlığıdır və maddələr mübadiləsinin yavaşlamasına gətirib çıxarır. Halsızlıq, süstlük, çəki artımı, quru dəri, saç tökülməsi, soyuğa həssaslıq və qəbizlik əsas əlamətlərdəndir. Diaqnoz TSH və tiroid hormonlarının analizi ilə qoyulur. Müalicə çatışmayan hormonun əvəzedici preparatlarla qəbulundan ibarətdir və yaxşı nəzarət altına alınır.

Nodülyar guatr qalxanabənzər vəzidə bir və ya bir neçə düyünün (nodulun) əmələ gəlməsidir. Düyünlərin əksəriyyəti xoşxassəli olur və uzun müddət əlamət vermir, bəzən boyunda şişkinlik və ya sıxılma hissi yarada bilər. Həkim ultrasəs müayinəsi aparır, lazım gəldikdə nazik iynə ilə aspirasion biopsiya təyin edərək düyünün xarakterini müəyyən edir. Müalicə və ya izləmə taktikası düyünün ölçüsünə və xüsusiyyətlərinə görə seçilir.

Tiroiditlər qalxanabənzər vəzinin müxtəlif səbəblərdən yaranan iltihabi xəstəlikləridir. Viruslu infeksiyadan sonra yaranan kəskin və yarımkəskin formaları boyunda ağrı və temperaturla müşayiət oluna bilər, avtoimmun forması isə ağrısız və tədricən inkişaf edir. Tiroiditlər zamanı vəzin hormon səviyyəsi müvəqqəti yüksələ və ya azala bilər. Həkim analizlər və ultrasəs müayinəsi ilə xəstəliyin növünü müəyyən edir və uyğun müalicə təyin edir.

Haşimoto xəstəliyi (avtoimmun tiroidit) immun sistemin qalxanabənzər vəzinin hüceyrələrinə hücum etməsi nəticəsində yaranan xroniki xəstəlikdir. Zamanla vəzin fəaliyyəti zəifləyir və hipotireoz inkişaf edə bilər. Daha çox qadınlarda rast gəlinir və irsi meyllilik rol oynayır. Diaqnoz TSH, tiroid hormonları, tiroid əleyhinə antikorların analizi və ultrasəs müayinəsi ilə qoyulur. Hormon çatışmazlığı yarandıqda əvəzedici müalicə təyin olunur.

Hamiləlik dövründə qalxanabənzər vəzinin hormonları həm ananın, həm də dölün sağlamlığı və sinir sisteminin inkişafı üçün vacibdir. Müalicə olunmamış hipotireoz və ya hipertireoz düşük, vaxtından əvvəl doğuş və dölün inkişaf pozuntusu riskini artıra bilər. Hamiləlik planlaşdıran və hamilə qadınlarda TSH səviyyəsinin yoxlanılması və endokrinoloqun nəzarəti tövsiyə olunur. Dərman dozası hamiləlik dövründə tez-tez tənzimlənir və mütəmadi izlənilir.

Qalxanabənzər vəzinin arxa səthində yerləşən paratiroid vəzilər qanda kalsiumun səviyyəsini tənzimləyir. Hiperparatiroidizm zamanı bu vəzilər paratiroid hormonunu həddindən artıq istehsal edir, nəticədə qanda kalsiumun miqdarı yüksəlir (hiperkalsemiya) və sümüklərdən kalsium itirilir. Əsas əlamətləri halsızlıq, susuzluq, tez-tez sidik ifrazı, ürəkbulanma, qəbizlik, sümük və oynaq ağrıları, böyrək daşı və sümüklərin kövrəkləşməsidir (osteoporoz). Çox vaxt paratiroid vəzidə xoşxassəli şiş (adenoma) səbəb olur.

Hipoparatiroidizm paratiroid vəzilərin kifayət qədər hormon istehsal edə bilməməsi nəticəsində qanda kalsium səviyyəsinin düşməsidir (hipokalsemiya). Ən çox boyun nahiyəsində, xüsusilə qalxanabənzər vəzi əməliyyatından sonra rast gəlinir, avtoimmun və irsi səbəblər də ola bilər. Dodaq və əl-ayaq barmaqlarında göynəmə və keyimə, əzələ qıc olması və spazmlar, əzələ ağrıları, yorğunluq və ağır hallarda tutmalar müşahidə olunur.

Şəkərli diabet qanda qlükozanın (şəkərin) yüksək olması ilə özünü göstərən xroniki xəstəlikdir. Tip 1 diabetdə mədəaltı vəz insulin istehsal etmir, bu forma daha çox uşaq və gənc yaşda başlayır və ömürboyu insulin müalicəsi tələb edir. Tip 2 diabetdə isə orqanizm insulinə qarşı həssaslığını itirir, daha çox böyüklərdə, artıq çəki fonunda inkişaf edir. Susuzluq, tez-tez sidik ifrazı, halsızlıq, çəki dəyişikliyi və yaraların gec sağalması əsas əlamətlərdir. Diaqnoz qanda şəkər və HbA1c analizləri ilə qoyulur. Müalicə pəhriz, fiziki aktivlik, dərman və ya insulin preparatlarını əhatə edir, ağırlaşmaların qarşısını almaq üçün mütəmadi nəzarət vacibdir.

Hipoglisemiya qanda şəkər səviyyəsinin normadan aşağı düşməsidir. Ən çox diabet müalicəsi alan şəxslərdə insulin və ya dərmanın dozası, qidalanma və fiziki yük arasında balans pozulduqda yaranır. Titrəmə, tər, ürək döyüntüsü, aclıq hissi, başgicəllənmə və əsəbilik müşahidə olunur, ağır hallarda huşun itməsi və tutmalar baş verə bilər. Yüngül hallarda tez sorulan şəkərli qida qəbul etmək kömək edir, ağır hallarda təcili yardım çağırılmalıdır. Həkim təkrarlanan şəkər düşmələrinin səbəbini araşdırır və müalicəni tənzimləyir.

Obezite bədəndə yağ toxumasının həddindən artıq yığılması ilə xarakterizə olunan xroniki xəstəlikdir və bədən kütlə indeksi (BKİ) ilə qiymətləndirilir. Səbəblər arasında düzgün olmayan qidalanma, hərəkətsizlik, hormonal pozuntular, irsi meyllilik və bəzi dərmanlar var. Obezite diabet, yüksək təzyiq, ürək-damar xəstəlikləri, oynaq problemləri və yuxu apnoesi riskini artırır. Həkim səbəbləri araşdırır, lazım gəldikdə hormon və digər analizlər təyin edir, diyetoloqla birlikdə qidalanma, fiziki aktivlik və lazım olduqda dərman müalicəsindən ibarət fərdi plan hazırlayır.

İnsulin rezistentliyi zamanı hüceyrələr insulinə zəif cavab verir, mədəaltı vəz daha çox insulin istehsal etməyə məcbur olur və zamanla Tip 2 diabet riski artır. Metabolik sindrom bel nahiyəsində piylənmə, yüksək qan təzyiqi, yüksək qan şəkəri və qanda yağların (xolesterin, triqliseridlər) pozuntusunun birlikdə olmasıdır. Qadınlarda polikistik yumurtalıq sindromu ilə də əlaqəli ola bilər. Diaqnoz qanda şəkər, insulin, HOMA-IR və lipid analizləri ilə qoyulur. Çəkinin azalması, sağlam qidalanma, fiziki aktivlik və lazım gəldikdə dərman müalicəsi vəziyyəti yaxşılaşdırır.

Gestasional diabet hamiləlik dövründə ilk dəfə aşkarlanan qan şəkəri yüksəkliyidir və adətən hamiləliyin 24–28-ci həftələrində yoxlanılır. Nəzarət olunmadıqda dölün iri doğulması, doğuş zamanı ağırlaşmalar və yenidoğulmuşda şəkər düşməsi riskini artırır. Müalicə pəhriz, mülayim fiziki aktivlik və qan şəkərinin mütəmadi ölçülməsindən ibarətdir, lazım gəldikdə insulin təyin olunur. Doğuşdan sonra şəkər səviyyəsi yenidən yoxlanılmalıdır, çünki gələcəkdə Tip 2 diabet riski yüksək qalır.

Vitamin D kalsiumun mənimsənilməsində, sümüklərin möhkəmliyində və immun sistemin işində mühüm rol oynayır. Çatışmazlıq günəş şüasına az məruz qalma, düzgün qidalanmamaq və mənimsənilmə pozuntuları nəticəsində yaranır. Halsızlıq, tez yorulma, əzələ və sümük ağrıları əsas əlamətlərdir, uşaqlarda raxit, böyüklərdə osteoporoz inkişaf edə bilər. Diaqnoz qanda 25-OH vitamin D analizi ilə qoyulur, müalicə həkim tərəfindən təyin olunan preparatlarla aparılır. Özbaşına yüksək dozada qəbul məsləhət görülmür.

Dislipidemiya qanda ümumi xolesterin, “pis” xolesterin (LDL) və ya triqliseridlərin yüksəlməsi, yaxud “yaxşı” xolesterinin (HDL) azalmasıdır. Səbəblər yağlı qidalanma, hərəkətsizlik, artıq çəki, diabet və irsi meyllilikdir. Xəstəlik uzun müddət əlamət vermir, lakin ateroskleroz, infarkt və insult riskini artırır. Diaqnoz acqarına verilən lipid profili analizi ilə qoyulur. Müalicə sağlam qidalanma, fiziki aktivlik və lazım gəldikdə statinlər kimi dərmanları əhatə edir.

Kuşinq sindromu qanda kortizol hormonunun uzun müddət yüksək olması ilə yaranır. Səbəb böyrəküstü vəzi və ya hipofizdəki şiş, yaxud uzun müddət kortikosteroid dərmanların qəbulu ola bilər. Üzün yuvarlaqlaşması, bədənin mərkəzi hissəsində piylənmə, dəridə bənövşəyi çatlar, yüksək təzyiq, qan şəkərinin artması və əzələ zəifliyi müşahidə olunur. Diaqnoz qan, sidik və tüpürcəkdə kortizol analizləri, lazım gəldikdə MRT və ya KT ilə qoyulur. Müalicə səbəbə uyğun olaraq dərman və ya cərrahi üsulla aparılır.

KAH irsi xəstəlikdir və böyrəküstü vəzilərdə kortizol istehsalı üçün lazım olan fermentin çatışmazlığı ilə əlaqədardır. Klassik forma doğuşdan ağır gedir, duz itkisi, aşağı təzyiq və qız uşaqlarında cinsiyyət orqanlarının quruluş fərqləri ilə müşayiət oluna bilər. Nonklassik forma daha yüngül keçir və çox vaxt yeniyetməlikdə və ya yetkin yaşda aşkarlanır: qadınlarda tükləmə, sızanaq, menstruasiya pozuntusu və hamilə qala bilməmə, uşaqlarda erkən yetkinləşmə müşahidə olunur. Diaqnoz 17-OH progesteron və digər hormon analizləri, bəzən genetik test ilə qoyulur. Müalicə hormon əvəzedici preparatlarla aparılır və mütəmadi izlənilir.

Addison xəstəliyi böyrəküstü vəzilərin kifayət qədər kortizol (və çox vaxt aldosteron) istehsal edə bilməməsidir. Ən çox səbəb avtoimmun zədələnmədir. Halsızlıq, iştahsızlıq, çəki itkisi, aşağı təzyiq, duz istəyi və dərinin tündləşməsi əsas əlamətlərdir. Stress və ya infeksiya zamanı vəziyyət kəskin pisləşə bilər (Addison krizi) və təcili yardım tələb edir. Diaqnoz kortizol, ACTH analizləri və stimulyasiya testi ilə qoyulur. Müalicə ömürboyu hormon əvəzedici preparatların qəbulundan ibarətdir.

Hiperaldosteronizm böyrəküstü vəzilərin həddindən artıq aldosteron istehsal etməsidir. Orqanizmdə natrium və su qalır, kalium isə itirilir. Əsas əlaməti dərmanlarla çətin nəzarət olunan yüksək qan təzyiqidir, əzələ zəifliyi, qıc olma, tez-tez sidik ifrazı və baş ağrısı da müşahidə oluna bilər. Diaqnoz qanda kalium, aldosteron və renin analizləri, KT müayinəsi ilə qoyulur. Müalicə dərman və ya şiş olduqda cərrahi üsulla aparılır.

Feokromositoma böyrəküstü vəzinin nadir şişidir və adrenalin, noradrenalin kimi hormonları həddindən artıq ifraz edir. Tutma şəklində güclü baş ağrısı, tərləmə, ürək döyüntüsü, təzyiq qalxması, rəngin solğunlaşması və qorxu hissi ilə özünü göstərir. Diaqnoz sidik və qanda metanefrin analizləri, KT və ya MRT ilə qoyulur. Əsas müalicə şişin cərrahi yolla götürülməsidir, əməliyyatdan əvvəl təzyiq xüsusi dərmanlarla nəzarətə alınır.

Polikistik over sindromu (PKOS) reproduktiv yaşlı qadınlarda ən çox rast gəlinən hormonal pozuntulardan biridir. Yumurtalıqlarda androgen (kişi cinsi) hormonlarının artıq istehsalı və ovulyasiyanın pozulması ilə xarakterizə olunur, çox vaxt insulin rezistentliyi ilə əlaqəli olur. Menstruasiya tsiklinin pozulması və ya aybaşının olmaması, çəki artımı, sızanaq, yağlı dəri, üzdə və bədəndə artıq tüklənmə, saç tökülməsi və hamilə qala bilməmə əsas əlamətlərdir. Diaqnoz hormon analizləri, qanda şəkər və insulin yoxlanışı və çanaq orqanlarının ultrasəs müayinəsi ilə qoyulur. Müalicə çəkinin nəzarəti, sağlam qidalanma, fiziki aktivlik və lazım gəldikdə hormonal və ya insulin həssaslığını artıran dərmanlarla aparılır.

Hirsutizm qadınlarda kişi tipli bölgələrdə (üz, çənə, sinə, qarın, kürək) qalın və qara tüklərin artıq çıxmasıdır. Ən çox səbəb polikistik over sindromu, böyrəküstü vəzi xəstəlikləri, hipofiz pozuntuları, bəzi dərmanlar və irsi meyllilikdir. Tüklənmə çox vaxt sızanaq, menstruasiya pozuntusu və çəki artımı ilə müşayiət olunur. Həkim səbəbi müəyyən etmək üçün hormon analizləri və lazım gəldikdə ultrasəs və ya digər müayinələr təyin edir. Müalicə səbəbə uyğun hormonal və ya dərman terapiyasından ibarətdir, kosmetoloji üsullar (lazer epilyasiya və s.) əlavə köməkçi rol oynayır.

Hipogonadizm cinsiyyət vəzilərinin (kişilərdə xayalar, qadınlarda yumurtalıqlar) kifayət qədər cinsi hormon istehsal edə bilməməsidir. Birincili (vəzin özündə) və ikincili (hipofiz və ya hipotalamus səbəbli) formaları var. Kişilərdə cinsi istəyin və potensiyanın azalması, əzələ kütləsinin itməsi, halsızlıq, depressiv əhval və qısırlıq, qadınlarda aybaşı pozuntusu, qızdırma tutmaları və qısırlıq müşahidə oluna bilər. Yeniyetmələrdə cinsi yetkinləşmənin gecikməsi ilə özünü göstərir. Diaqnoz testosteron, estradiol, FSH, LH və digər hormon analizləri ilə qoyulur. Müalicə hormon əvəzedici terapiya və səbəbə yönəlmiş üsullardan ibarətdir.

Hipogonadizm xayaların kifayət qədər testosteron istehsal edə bilməməsidir. Xayanın özündə (birincili) və ya hipofiz və hipotalamusda (ikincili) yaranan pozuntu səbəb ola bilər. Cinsi istəyin və potensiyanın azalması, halsızlıq, əzələ kütləsinin itməsi, piylənmə, depressiv əhval, yaddaş və diqqət zəifliyi, qısırlıq və üzdə tüklərin azalması müşahidə olunur. Yeniyetmələrdə cinsi yetkinləşmənin gecikməsi ilə özünü göstərir. Diaqnoz səhər saatlarında verilən ümumi və sərbəst testosteron, FSH, LH, prolaktin analizləri ilə qoyulur. Müalicə testosteron əvəzedici terapiya və səbəbə yönəlmiş üsullardan ibarətdir. Terapiya həkim nəzarəti altında aparılır və qanın tərkibi, prostat vəzi mütəmadi yoxlanılır.

Ginekomastiya kişilərdə süd vəzi toxumasının böyüməsidir və bir və ya hər iki tərəfdə ola bilər. Səbəb estrogen və testosteron hormonları arasında balansın pozulmasıdır. Yeniyetməlik və yaşlılıq dövründə fizioloji olaraq rast gəlinə bilər, lakin hormonal pozuntular (hipogonadizm, qalxanabənzər vəzi və ya hipofiz xəstəlikləri), qaraciyər və böyrək xəstəlikləri, bəzi dərmanlar və piylənmə də səbəb ola bilər. Məmə nahiyəsində şişkinlik, həssaslıq və ya ağrı müşahidə olunur. Həkim müayinə, hormon analizləri və ultrasəs müayinəsi ilə səbəbi müəyyən edir və xərçəng kimi ciddi xəstəlikləri istisna edir. Müalicə səbəbə uyğun dərman, bəzən cərrahi üsulla aparılır.

Erektil disfunksiya cinsi əlaqə üçün kifayət qədər ereksiyanın yaranmaması və ya saxlanılmamasıdır. Hormonal səbəblərə testosteron çatışmazlığı, prolaktin yüksəkliyi, qalxanabənzər vəzi pozuntuları və şəkərli diabet aiddir. Digər səbəblər ürək-damar xəstəlikləri, stress, siqaret və dərmanlar ola bilər. Cinsi istəyin azalması və ereksiyanın zəifləməsi ilə özünü göstərir. Həkim şikayətləri dinləyir, hormon və qan şəkəri analizləri təyin edir, lazım gəldikdə damar müayinələri aparır. Müalicə səbəbə uyğun hormonal terapiya, dərman preparatları və həyat tərzinin düzəldilməsini əhatə edir.