Kişi sonsuzluğunun səbəblərini müəyyənləşdirmək üçün ilkin mərhələdə pasiyentin sağlamlıq vəziyyəti və tibbi tarixçəsi ətraflı araşdırılır. Həkim tərəfindən həyat tərzi, qidalanma vərdişləri, zərərli vərdişlər, əvvəllər keçirilmiş xəstəliklər, cərrahi əməliyyatlar və qəbul edilən dərmanlar barədə məlumat toplanılır. Eyni zamanda ailədə müşahidə olunan irsi xəstəliklər və reproduktiv sağlamlığa təsir edə biləcək genetik amillər nəzərə alınır. Əldə olunan məlumatlar mümkün risk faktorlarının müəyyənləşdirilməsinə və əlavə müayinələrin düzgün planlaşdırılmasına kömək edir.

Sonsuzluğun səbəblərinin araşdırılması zamanı hər iki partnyorun sağlamlıq vəziyyətinin qiymətləndirilməsi vacibdir. Kişidə reproduktiv funksiyaya təsir edən amillər araşdırıldığı kimi, qadının reproduktiv sağlamlığı da müvafiq müayinələr vasitəsilə qiymətləndirilir. Qadının menstrual dövrü, ovulyasiya vəziyyəti, yumurtalıqların funksiyası və digər reproduktiv göstəricilər həkim tərəfindən nəzərdən keçirilə bilər. Bu kompleks yanaşma sonsuzluğun mümkün səbəblərini müəyyənləşdirməyə, nəticələri birlikdə təhlil etməyə və cütlüyə uyğun müayinə və müalicə planı hazırlamağa imkan verir.

Fiziki və instrumental müayinələr kişi reproduktiv sisteminin vəziyyətini qiymətləndirmək və sonsuzluğa səbəb ola biləcək dəyişiklikləri aşkar etmək məqsədi daşıyır. Fiziki müayinə zamanı həkim xayaların ölçüsünü və vəziyyətini, xaya artımlarını və digər reproduktiv orqanları qiymətləndirir. Zərurət olduqda xayaların və digər müvafiq nahiyələrin ultrasəs müayinəsi kimi instrumental üsullardan istifadə edilir. Bu müayinələr varikosel, struktur dəyişikliklər və reproduktiv funksiyaya təsir edə biləcək digər problemlərin aşkarlanmasına kömək edir. Müayinələrin həcmi pasiyentin şikayətləri və ilkin qiymətləndirmənin nəticələrinə əsasən müəyyənləşdirilir.

Sperma analizi kişi reproduktiv sağlamlığının qiymətləndirilməsində əsas müayinələrdən biridir. Bu analiz zamanı spermanın həcmi və digər xüsusiyyətləri ilə yanaşı, spermatozoidlərin konsentrasiyası, ümumi sayı, hərəkətliliyi və morfologiyası, yəni forması araşdırılır. Nəticələr spermatozoidlərin mayalanmada iştirak etmə potensialını qiymətləndirməyə və mümkün reproduktiv problemləri müəyyənləşdirməyə kömək edir. Analizdən əvvəl nümunənin düzgün hazırlanması və təqdim edilməsi ilə bağlı laboratoriyanın göstərişlərinə əməl olunması vacibdir. Zərurət yarandıqda nəticələrin dəqiqləşdirilməsi üçün analiz təkrar aparıla bilər.

Hormonal müayinələr kişi reproduktiv sisteminin fəaliyyətini və spermatozoidlərin yaranmasında iştirak edən hormonal mexanizmləri qiymətləndirmək üçün aparılır. Laborator analizlər vasitəsilə həkimin göstərişinə uyğun olaraq testosteron, follikulstimullaşdırıcı hormon (FSH), lüteinləşdirici hormon (LH), prolaktin və digər göstəricilər yoxlanıla bilər. Bu müayinələr hormonal pozuntuların aşkarlanmasına və sperma göstəricilərindəki dəyişikliklərin mümkün səbəblərinin araşdırılmasına kömək edir. Nəticələr pasiyentin şikayətləri, fiziki müayinə və spermoqramma göstəriciləri ilə birlikdə qiymətləndirilərək növbəti diaqnostik və müalicə addımlarının müəyyənləşdirilməsində istifadə olunur.

Sidik-cinsiyyət yollarının infeksiyaları bəzi hallarda kişi reproduktiv sağlamlığına və sperma göstəricilərinə təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən müvafiq şikayətlər və ya tibbi göstərişlər olduqda infeksiyaların aşkarlanması üçün laborator müayinələr aparılır. Müayinə məqsədilə sidik, sperma və ya digər uyğun nümunələrdən istifadə oluna bilər. Ehtiyacdan asılı olaraq bakterial infeksiyaların və cinsi yolla ötürülən infeksiyaların müəyyənləşdirilməsi üçün xüsusi testlər təyin edilir. Nəticələr əsasında həkim infeksiyanın mövcudluğunu qiymətləndirir və zərurət olduqda uyğun müalicə planı hazırlayır. Vaxtında diaqnostika reproduktiv sağlamlığın qorunmasına və mümkün ağırlaşmaların qarşısının alınmasına kömək edir.

46,XX kariotipi adətən qadınlarda müşahidə olunan xromosom quruluşudur. Lakin bəzi hallarda bu kariotip kişi cinsi xüsusiyyətlərinə malik şəxslərdə də aşkar edilə bilər. Bu vəziyyət 46,XX kişi sindromu kimi tanınır və bəzi hallarda sonsuzluğun səbəblərindən biri ola bilər. Diaqnostika zamanı xromosomların sayı və quruluşu araşdırılır, zərurət olduqda SRY geni və digər genetik göstəricilər yoxlanılır. Müayinə reproduktiv problemlərin genetik səbəblərini müəyyənləşdirməyə və pasiyentə uyğun tibbi məsləhət verilməsinə kömək edir.

47,XYY kariotipi kişilərdə əlavə bir Y xromosomunun olması ilə xarakterizə olunan genetik vəziyyətdir. Bu kariotip bəzi şəxslərdə heç bir nəzərəçarpan əlamət yaratmaya bilər, digərlərində isə müxtəlif inkişaf xüsusiyyətləri ilə müşayiət oluna bilər. Reproduktiv sağlamlıq baxımından sperma göstəricilərinin və reproduktiv funksiyanın qiymətləndirilməsi vacibdir, çünki bəzi hallarda bu vəziyyət spermatogenez pozuntuları ilə əlaqəli ola bilər. Kariotip analizi xromosom dəyişikliklərini müəyyənləşdirməyə, sonsuzluğun mümkün genetik səbəblərini araşdırmağa və genetik məsləhətləndirməyə istiqamət verməyə imkan yaradır.

Y-xromosomun delesiyaları Y xromosomunun müəyyən hissələrinin itirilməsi nəticəsində yaranan genetik dəyişikliklərdir. Xüsusilə spermatozoidlərin yaranmasında iştirak edən AZF bölgəsindəki delesiyalar kişi sonsuzluğunun mühüm genetik səbəblərindən biri hesab olunur. Bu dəyişikliklər spermatozoidlərin sayının azalmasına və ya spermanın tərkibində spermatozoidlərin ümumiyyətlə olmamasına səbəb ola bilər. Genetik analiz vasitəsilə Y-xromosomun müvafiq bölgələri yoxlanılır və aşkar edilən dəyişikliklər qiymətləndirilir. Müayinənin nəticələri sonsuzluğun səbəbinin müəyyənləşdirilməsinə, reproduktiv müalicə imkanlarının dəyərləndirilməsinə və gələcəkdə genetik ötürülmə riskinin izahına kömək edir.

Boru-peritoneal faktor qadın sonsuzluğunun mümkün səbəblərindən biridir və uşaqlıq borularının keçiriciliyində, yumurtalıqla boru arasındakı əlaqədə və ya qarın boşluğundakı toxumalarda yaranan problemlərlə əlaqədardır. İnfeksiyalar, əvvəlki cərrahi müdaxilələr və bitişmələr boruların fəaliyyətinə təsir göstərə bilər. Diaqnostika zamanı ultrasəs müayinəsi və həkim göstərişinə uyğun digər instrumental müayinələrdən istifadə olunur. Nəticələr əsasında mayalanmaya mane ola biləcək dəyişikliklər qiymətləndirilir və uyğun müalicə istiqaməti müəyyənləşdirilir.

Endokrin və ya anovulyator problemlər hormonal tarazlığın pozulması və ovulyasiyanın, yəni yumurtalıqdan yumurta hüceyrəsinin xaric olmasının baş verməməsi və ya nizamsız olması ilə xarakterizə olunur. Bu hallar menstrual dövrün pozulmasına və hamilə qalmaqda çətinliklərə səbəb ola bilər. Müayinə zamanı hormonal analizlər aparılır, menstrual dövr qiymətləndirilir və zərurət olduqda yumurtalıqların ultrasəs müayinəsi həyata keçirilir. Əldə olunan nəticələrə əsasən problemin mümkün səbəbi müəyyənləşdirilir və fərdi müalicə planı hazırlanır.

Uşaqlığın quruluşunda və daxili qatında baş verən dəyişikliklər embrionun uşaqlıq divarına yerləşməsinə və hamiləliyin davam etməsinə təsir göstərə bilər. Endometriumun qalınlığındakı dəyişikliklər, uşaqlıqdaxili bitişmələr və digər struktur problemlər bu qrupa daxildir. Diaqnostika zamanı ginekoloji müayinə, ultrasəs və ehtiyac olduqda əlavə instrumental müayinələr aparılır. Müayinələrin nəticələri uşaqlığın vəziyyətini qiymətləndirməyə, mümkün problemləri müəyyənləşdirməyə və uyğun müalicə yanaşmasını seçməyə kömək edir.

Servikal faktorlar uşaqlıq boynunun quruluşu, seliyinin xüsusiyyətləri və funksiyası ilə bağlı problemləri əhatə edir. Uşaqlıq boynu seliyinin dəyişməsi və bəzi anatomik problemlər spermatozoidlərin uşaqlığa keçidinə təsir göstərə bilər. Qiymətləndirmə zamanı ginekoloji müayinə aparılır, zərurət olduqda infeksiyaların aşkarlanması üçün laborator analizlər və digər müayinələr təyin edilir. Müayinələrin nəticələrinə əsasən uşaqlıq boynu ilə əlaqəli problemlər müəyyənləşdirilir və müvafiq müalicə tövsiyələri verilir.

Uşaqlıq və yumurtalıqlarda yaranan xoşxassəli və ya bədxassəli törəmələr reproduktiv sağlamlığa müxtəlif yollarla təsir göstərə bilər. Miomalar, yumurtalıq kistaları və digər törəmələr ölçüsündən, yerləşməsindən və xüsusiyyətlərindən asılı olaraq menstrual dövrə, ovulyasiyaya və hamiləliyin baş verməsinə təsir edə bilər. Diaqnostika zamanı ginekoloji müayinə, ultrasəs və zərurət olduqda əlavə laborator və instrumental müayinələr aparılır. Törəmənin xüsusiyyətləri qiymətləndirildikdən sonra müşahidə, əlavə müayinə və ya müalicə ehtiyacı həkim tərəfindən müəyyən edilir.

Endometrioz uşaqlığın daxili qatına bənzər toxumanın uşaqlıq boşluğundan kənarda yerləşməsi ilə xarakterizə olunan xəstəlikdir. Bu vəziyyət çanaq nahiyəsində ağrı, ağrılı menstruasiya və bəzi hallarda hamilə qalmaqda çətinliklə müşayiət oluna bilər. Diaqnostika zamanı pasiyentin şikayətləri və tibbi tarixçəsi qiymətləndirilir, ginekoloji və ultrasəs müayinələri aparılır. Zərurət olduqda əlavə diaqnostik üsullardan istifadə edilir. Müayinə nəticələri əsasında xəstəliyin xüsusiyyətləri müəyyənləşdirilir və pasiyentin ehtiyaclarına uyğun müalicə planı hazırlanır.

Uşaqlığın inkişaf qüsurları döl dövründə reproduktiv sistemin formalaşması zamanı yaranan anadangəlmə anatomik fərqliliklərdir. Bu qüsurlara uşaqlığın arakəsməli, ikibuynuzlu və ya digər qeyri-adi quruluş formaları aid ola bilər. Bəzi hallarda bu dəyişikliklər hamiləliyin baş verməsinə, davam etməsinə və ya doğuş prosesinə təsir göstərə bilər. Diaqnostika üçün ultrasəs müayinəsi və ehtiyac olduqda daha ətraflı instrumental müayinələrdən istifadə olunur. Nəticələr əsasında uşaqlığın quruluşu qiymətləndirilir, reproduktiv sağlamlıq üçün mümkün risklər müəyyənləşdirilir və uyğun tibbi yanaşma seçilir.

Kiçik çanaq orqanlarının ultrasəs müayinəsi qadın reproduktiv sisteminin vəziyyətini qiymətləndirmək və sonsuzluğun mümkün səbəblərini araşdırmaq məqsədilə aparılır. Müayinə zamanı uşaqlıq, yumurtalıqlar və digər müvafiq strukturların quruluşu, ölçüləri və xüsusiyyətləri yoxlanılır. Dopplerometriya vasitəsilə isə müvafiq damarlar üzrə qan axınının xüsusiyyətləri qiymətləndirilir. Bu müayinə yumurtalıq kistaları, miomalar və digər struktur dəyişikliklərin aşkarlanmasına, həmçinin reproduktiv sağlamlığın qiymətləndirilməsinə kömək edir. Nəticələr həkim tərəfindən pasiyentin şikayətləri və digər müayinə göstəriciləri ilə birlikdə dəyərləndirilir.

Qalxanabənzər və süd vəzilərinin ultrasəs müayinəsi bu orqanların quruluşunu və mümkün dəyişiklikləri qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Qalxanabənzər vəzinin USM-i zamanı vəzinin ölçüləri, toxuma quruluşu və düyünlərin mövcudluğu araşdırılır. Süd vəzilərinin USM-i isə kistaların, düyünlərin və digər struktur dəyişikliklərin müəyyənləşdirilməsinə kömək edir. Bu müayinələr xüsusilə hormonal problemlərin və reproduktiv sağlamlığa təsir göstərə biləcək vəziyyətlərin kompleks qiymətləndirilməsi zamanı əhəmiyyət daşıya bilər. Nəticələrə uyğun olaraq həkim əlavə laborator analizlər və ya digər diaqnostik müayinələr tövsiyə edə bilər.

Mammoqrafiya süd vəzilərinin rentgen müayinəsidir və süd vəzi toxumasında baş verən dəyişikliklərin, o cümlədən erkən mərhələdə aşkarlanması çətin olan bəzi törəmələrin müəyyənləşdirilməsində istifadə olunur. Müayinə zamanı süd vəzilərinin görüntüləri əldə edilir və radioloq tərəfindən qiymətləndirilir. Mammoqrafiya xüsusilə yaşa və fərdi risk faktorlarına uyğun süd vəzi skrininqində mühüm rol oynayır. Daha gənc qadınlarda süd vəzisi toxumasının sıxlığı və klinik göstərişlər nəzərə alınaraq ultrasəs müayinəsinə üstünlük verilə bilər. Müayinənin növü pasiyentin yaşı, şikayətləri və həkim tövsiyəsi əsasında seçilir.

Histeroskopiya uşaqlıq boşluğunun xüsusi optik cihaz vasitəsilə birbaşa görüntülənməsinə imkan verən diaqnostik və bəzi hallarda müalicəvi prosedurdur. Bu üsul uşaqlıqdaxili bitişmələrin, poliplərin, uşaqlığın bəzi inkişaf qüsurlarının və digər struktur dəyişikliklərin aşkarlanması üçün tətbiq edilir. Histeroskopiya xüsusilə sonsuzluğun səbəblərinin araşdırılması, təkrarlanan hamiləlik itkilərinin qiymətləndirilməsi və uşaqlıq boşluğunda şübhəli dəyişikliklərin dəqiqləşdirilməsi zamanı əhəmiyyət daşıyır. Müayinə zamanı aşkar olunan problemlərdən asılı olaraq, uyğun hallarda müəyyən dəyişikliklərin aradan qaldırılması da mümkün ola bilər. Prosedurun aparılması zərurəti və üsulu ginekoloq tərəfindən müəyyən edilir.